Mất ngủ, khó ngủ nên làm gì? 5 nguyên tắc có bằng chứng và cách làm ấm trước giờ ngủ

Tóm tắt: Mất ngủ thỉnh thoảng thì ai cũng gặp. Khó ngủ từ ba đêm mỗi tuần, kéo dài trên ba tháng mới gọi là mất ngủ mạn tính. Cách được các hướng dẫn y khoa xếp hàng đầu cho mất ngủ mạn tính là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT-I), không phải thuốc. Vài nguyên tắc cốt lõi của nó bạn làm được ngay tối nay. Làm ấm cơ thể trước giờ ngủ có cơ sở sinh lý và giúp nhiều người dễ vào giấc hơn, nhưng không phải cách chữa mất ngủ.

Theo GS.TS Dương Quý Sỹ, Chủ tịch Hội Y học giấc ngủ Việt Nam (phát biểu năm 2024), hơn 10 triệu người Việt gặp vấn đề về giấc ngủ. Ở người trưởng thành, tỷ lệ khoảng 15-20%, ở người cao tuổi lên tới 30-40%. Nằm mãi không ngủ được, ngủ chập chờn, dậy lúc ba bốn giờ sáng rồi thức luôn, là chuyện rất nhiều người đang chịu.

1. Thế nào là mất ngủ

Mất ngủ là khó vào giấc, khó ngủ liền mạch, hoặc dậy quá sớm, dù có đủ thời gian và điều kiện để ngủ, và làm ban ngày mệt mỏi, kém tập trung.

Loại Đặc điểm
Mất ngủ ngắn hạn Vài đêm tới vài tuần, thường sau một chuyện căng thẳng, đổi chỗ ngủ, ốm. Hay tự hết.
Mất ngủ mạn tính Khó ngủ từ 3 đêm mỗi tuần, kéo dài trên 3 tháng, ảnh hưởng tới ban ngày (theo tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 và ICSD-3).

2. Cách có bằng chứng mạnh nhất

Với mất ngủ mạn tính, Hội Nội khoa Hoa Kỳ (2016) và Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (2021) đều khuyến cáo mạnh liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ, gọi tắt CBT-I, là cách điều trị đầu tay, trước cả thuốc ngủ.

Viện Hàn lâm cũng nói rõ: chỉ giữ “vệ sinh giấc ngủ” như tránh cà phê, tắt điện thoại thôi thì không đủ để chữa mất ngủ mạn tính. Phần tạo khác biệt là những nguyên tắc sắp xếp lại giờ ngủ. Năm nguyên tắc bạn làm được ngay:

  1. Dậy cùng một giờ mỗi sáng, kể cả cuối tuần và sau đêm ngủ kém. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.
  2. Chỉ lên giường khi thấy buồn ngủ, không phải khi đồng hồ chỉ tới giờ.
  3. Nằm khoảng 20 phút không ngủ được thì ra khỏi giường, làm việc gì nhẹ nhàng dưới đèn dịu, buồn ngủ lại mới quay vào.
  4. Giường chỉ để ngủ. Không nằm lướt điện thoại, xem phim, làm việc trên giường.
  5. Hạn chế ngủ ngày. Nếu cần, chợp mắt ngắn trước 3 giờ chiều.

Mấy tuần đầu có thể thấy mệt hơn vì cơ thể đang được đặt lại nhịp. Mất ngủ nặng và kéo dài thì nên làm liệu pháp này với bác sĩ hoặc chuyên gia giấc ngủ.

3. Vì sao làm ấm trước giờ ngủ lại giúp dễ ngủ

Thân nhiệt lõi lên cao nhất vào chiều tối rồi tụt dần, và chính cái tụt đó là tín hiệu khởi động giấc ngủ. Cơ thể hạ nhiệt bằng cách mở mạch máu ở tay chân để tỏa nhiệt ra ngoài. Nhóm Kräuchi (Nature, 1999) thấy mức giãn mạch ở bàn tay, bàn chân là dấu hiệu báo trước việc vào giấc nhanh tốt nhất.

Nghĩa là làm ấm bên ngoài giúp cơ thể mát được bên trong. Phân tích gộp năm 2019 trên Sleep Medicine Reviews: tắm nước ấm 40-42,5 độ, khoảng 1-2 tiếng trước giờ ngủ, tối thiểu 10 phút, giúp vào giấc sớm hơn trung bình khoảng 10 phút.

Nói cho đúng: nghiên cứu đó làm trên tắm toàn thân. Một thử nghiệm năm 2013 cho người từ 55 tuổi ngâm chân nước ấm 20 phút thì chân ấm lên thật, nhưng giấc ngủ đo bằng máy không tốt hơn. Chườm ấm cổ gáy, lưng dựa trên cùng cơ chế, nhiều người thấy dễ chịu và dễ ngủ hơn, nhưng chưa có nghiên cứu riêng. Nên coi đây là một thói quen thư giãn trước giờ ngủ, không phải cách chữa.

Cách chườm ấm trước giờ ngủ

  • Chườm sau gáy, thắt lưng hoặc lòng bàn chân, khoảng 1-1,5 tiếng trước khi nằm, 15-20 phút.
  • Chườm xong tắt đèn lớn, cất điện thoại, để cơ thể làm nốt phần hạ nhiệt.
  • Không mang túi chườm lên giường. Hơi ấm làm buồn ngủ, ngủ quên khi đang chườm là cách phổ biến nhất gây bỏng nhiệt độ thấp.

4. Đau và mất ngủ kéo nhau

Hai chuyện này đi thành vòng. Một phân tích gộp năm 2021 trên 3.597 người đau mạn tính thấy khoảng 75% có rối loạn giấc ngủ theo thang đo PSQI. Chiều ngược lại, một nghiên cứu theo dõi 2.059 người trong 3 năm ở Nhật (2022) thấy người mất ngủ có nguy cơ phát sinh đau cổ gáy mới cao gấp khoảng 2,5 lần người ngủ được.

Nếu bạn vừa mỏi vai gáy vừa khó ngủ, xử lý cả hai đầu cùng lúc: giãn cơ cổ vai buổi tối (xem bài vai gáy) và giữ năm nguyên tắc ở mục 2.

5. Góc nhìn y học cổ truyền

Đông y gọi chứng khó ngủ là thất miên. Huyệt quen thuộc nhất cho chứng này là An miên (nghĩa là ngủ yên), ở chỗ lõm sau tai ngay chân tóc gáy. Cạnh đó là Phong trì, thấp xuống là Đại chùy. Cả ba nằm gọn trong vùng một chiếc gối đặt sau gáy. Đây là kinh nghiệm cổ truyền, dùng để chọn chỗ chườm cho dễ chịu, không phải bằng chứng chữa mất ngủ.

Gối chườm muối biển thảo dược EASE giữ ấm khoảng 15-30 phút, hợp để chườm sau gáy như một thói quen thư giãn trước giờ ngủ. Xem cách chườm gáy trước khi ngủ.

Sản phẩm không phải là thuốc, không thay thế thuốc ngủ hay điều trị của bác sĩ.

6. Khi nào phải đi khám

  • Khó ngủ từ 3 đêm mỗi tuần, kéo dài trên 3 tháng, ảnh hưởng tới công việc
  • Ngáy to và có người thấy bạn ngừng thở lúc ngủ
  • Buồn ngủ ban ngày tới mức gật khi lái xe, khi làm việc
  • Mất ngủ kèm buồn chán, lo âu, mất hứng thú kéo dài
  • Đang dùng thuốc ngủ kê đơn và muốn giảm, ngưng: hỏi bác sĩ, không tự bỏ

7. Câu hỏi thường gặp

Mất ngủ nên làm gì ngay tối nay?

Đặt giờ dậy cố định cho sáng mai, chỉ lên giường khi buồn ngủ, nằm 20 phút không ngủ được thì ra ngoài làm việc nhẹ. Tắm nước ấm hoặc chườm ấm gáy khoảng 1-1,5 tiếng trước khi nằm.

Chườm ấm có chữa được mất ngủ không?

Không. Làm ấm trước giờ ngủ giúp nhiều người dễ vào giấc hơn, nhưng không phải cách chữa mất ngủ mạn tính. Cách có bằng chứng mạnh nhất là liệu pháp nhận thức hành vi.

Uống thuốc ngủ có được không?

Thuốc ngủ chỉ nên dùng theo chỉ định của bác sĩ. Các hướng dẫn hiện nay ưu tiên liệu pháp nhận thức hành vi trước thuốc cho mất ngủ mạn tính.

Ngủ bù cuối tuần có tốt không?

Dậy muộn cuối tuần làm lệch nhịp ngủ, tối chủ nhật lại khó ngủ. Giữ giờ dậy cố định cả tuần thì tốt hơn.

Biên soạn: Đội ngũ nội dung EASE. Tham vấn chuyên môn: Dược sĩ Lê Thảo. Cập nhật: 24/9/2026.

Bài viết cung cấp thông tin để bạn hiểu và tự chăm sóc, không thay thế việc khám và điều trị của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

  1. Qaseem A và cộng sự. Management of chronic insomnia disorder in adults: a clinical practice guideline from the American College of Physicians. Annals of Internal Medicine, 2016.
  2. Edinger JD và cộng sự. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an AASM clinical practice guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine, 2021.
  3. Haghayegh S và cộng sự. Before-bedtime passive body heating by warm shower or bath to improve sleep. Sleep Medicine Reviews, 2019.
  4. Kräuchi K và cộng sự. Warm feet promote the rapid onset of sleep. Nature, 1999.
  5. Liao WC và cộng sự. Effect of a warm footbath before bedtime on body temperature and sleep in older adults. International Journal of Nursing Studies, 2013.
  6. Phân tích gộp về rối loạn giấc ngủ ở người đau mạn tính, Sleep Medicine Reviews, 2021.
  7. Yabe Y và cộng sự. Sleep disturbance and new-onset neck pain, 2022.
  8. GS.TS Dương Quý Sỹ, Hội Y học giấc ngủ Việt Nam, Hội nghị khoa học thường niên lần thứ 5, 12/6/2024 (báo Sức khỏe và Đời sống).

Bài viết liên quan

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *